Op veel plekken in de Woerden staan ze: de geheel vernieuwde panelen van de Schuldige plekken. En ook in Zegveld, Kamerik en Harmelen zijn er enkele geplaatst.
De Woerdense fotograaf Hans van Ommeren presenteerde in 2015 de eerste versie van zijn Schuldige plekkenroute, een wandeling langs diverse locaties in Woerden waar zich belangrijke gebeurtenissen hebben afgespeeld in de Tweede Wereldoorlog. De banieren van toen zijn al enkele keren verbeterd, maar dit jaar zijn ze geheel vernieuwd: de teksten zijn geüpdated, de foto’s zijn uitgebreid en de kwetsbare banieren zelf zijn vervangen door kunststof panelen.
In dit filmpje legt de inmiddels overleden Hans van Ommeren uit hoe hij tot dit project gekomen is.
1. Joods Monument
Prins Bernardlaan, Woerden
Het in 2002 onthulde Joodse monument Een familiefoto, ontworpen door Ingrid Mol.
Kort voor hun vertrek liet de familie Izaks deze foto maken, waarop ook grootvader Eliazer Izaks en de hond van het gezin staan.
Woerden had voor 1940 een kleine Joodse gemeenschap. De begraafplaats in het Westdampark herinnert daaraan.
Tijdens de zogenoemde Wannsee Conferentie in 1942 werd per land bekeken hoeveel Joden konden worden weggevoerd
Monumenten voor Joodse slachtoffers
Het eerste Joodse monument, in Amsterdam. In 1950 stond de erkentelijkheid centraal.
In 2021 is in Amsterdam een monument onthuld met de namen van alle 102.000 Nederlandse Joodse slachtoffers
2. Molukkers in de kazerne
Kazerneplein, Woerden
Molukse vrouwen bij molen De Windhond met Nederlands brood. Dat de ‘Ambonezen’ het Nederlandse eten niet kenden en vaak niet lustten was onbekend.
Een van de schepen waarmee de Molukkers naar Nederland kwamen, de Castelbianco
Op weg naar Nederland, ’tijdelijk’ (Stichting Tugu Maluku Alphen)
Het kamp aan de Utrechtsestraatweg (Stichting Moluks Historisch Centrum, data collectie Nederland F95.1
Over het ‘Vlagincident’ in Woerden werden zelfs Kamervragen gesteld
In de sneeuw op de binnenplaats van de kazerne
In de kampen werd de RMS-vlag gehesen, met militair ceremonieel.
3. Drukkers in verzet
Kerkplein
Drukkerij De Rijnstreek van de gebroeders Jan en Gerrit Vergeer. Het gebouw is gesloopt tijdens het stadsvernieuwingsproject rond het Kerkplein.
Vrij Nederland was een van de eerste verzetskranten.
De stencilmachine was onontbeerlijk voor de vroege verzetskranten.
Ook het communistische blad De Waarheid verscheen ondergronds
De Justizvollzugsanstalt in Siegburg waar de gebroeders Vergeer omkwamen
Voor God en Koning was een Woerdens ondergronds blad
De bevrijding nadert
Het Vrije Woord was de naoorlogse voortzetting van Voor God en Koning
4. Hier werd de bevrijding geproclameerd
Stadsmuseum, Kerkplein
Op het bordes van het oude stadhuis houdt huisarts en verzetsvoorman Frans Schrijver een toespraak. Twee mannen van de NBS, de Nederlandsche Binnenlandsche Strijdkrachten, houden de wacht.
Uitzinnige vreugde nadat de Duitsers hadden gecapituleerd
Capitulatiebesprekingen in Wageningen. Prins Bernhard is erbij
Proclamatie van Koningin Wilhelmina
Het bevrijdingsnummer van Voor God en Koning
5. Hier verborg Jan van Elk onderduikers
Rijnstraat 75a
Het poortje links onder de Sint Pietersbrug geeft toegang tot het huis waar Jan van Elk onderduikers verborg. Op de achtergrond het kasteel, het Duitse hoofdkwartier in de stad.
Anne Frank groeide uit tot de bekendste onderduiker
Haar oorlogsdagboek werd onder de titel Het Achterhuis wereldberoemd
Onderduikers op het platteland hadden het iets eenvoudiger (Foto Nationaal Onderduikmuseum)
Juni 1945, Saam van Creveld heropent zijn slagerij na zijn onderduikperiode.
6. Het kasteel: de Ortskommandantur
Kasteel Woerden
Het kasteel was het Duitse hoofdkwartier in Woerden
Duitse aftocht 1945
7. Wachten op de bevrijders
Plantsoen, hoek Voorstraat
Bevrijders in aantocht
Daar zijn ze eindelijk
Folder Nederlands Volksherstel
8. Slachtoffers rond het spoor
Station Woerden
Luchtfoto van de Hogebrug en omgeving met in rood de bomkraters op en rond de spoorlijn Woerden-Gouda
Schade na een bombardement op het spoor bij de Putkop
Luchtfoto met daarop de voltreffers (in rood) en missers (geel) op en bij de spoorlijn Woerden-Leiden
Geslaagde aanval op het spoor
9. Hier woonde Frans Schrijver, verzetsman
Villa Rijnoord, Landgoed Bredius, Oostdam 12 (begin Oudelandseweg)
De andere twee
In villa Rijnoord woonde huisarts Frans Schrijver, die voorman van het Woerdense verzet was. Als arts kon Schrijver vaak buiten komen op tijdstippen die voor anderen verdacht waren. Maar Schrijver was niet de enige leider van het plaatselijke verzet. Ook de namen van Niek van Donkelaar en Jo Pars moeten hier worden genoemd.
Architect Aart Nicolaas (Niek) van Donkelaar (1908-1982) was afkomstig uit Den Haag en vestigde zich in 1939 in Woerden. Na de inval van de Duitsers op 14 mei 1940, weigerde Van Donkelaar te werken onder de bezetter en kwam daardoor in een moeilijk parket. Officieel nog in functie bij Defensie, kon hij niet ontslagen worden en als oplossing werd hij als hoofdopzichter aangesteld bij de afbouw van het hospitaal Oog in Al in Utrecht. Toen het hospitaal kort daarna door de Duitse marine gevorderd werd, was dat reden voor Van Donkelaar om verdere dienst te weigeren. Het is tevens het moment waarop de link van Woerden met de verzetsgroep Oranje Vrijbuiters ontstond. Van Donkelaar, die een compagnonschap aanvaardde bij het Woerdense architectenbureau J.H. Bodegraven, gaf leiding aan de afdeling in Woerden en heeft als speciale taak het vinden van betrouwbare onderduikplaatsen. Tevens was hij de verbindingsschakel met Utrecht.
Johannes (Jo) Pars (1915-1976) dook onder, dat wil zeggen: hij ging bij zijn schoonouders aan de Woerdense Nassaukade wonen. Hij was er achter gekomen dat de voorraad voedselbonnen van het plaatselijke Distributiekantoor aan het einde van de week in het kantoor van de Rotterdamsche Bank aan de Voorstraat terechtkwamen. Hij tipte de broers Johannes en Marinus Post die eveneens uit de omgeving van Hoogeveen kwam
en en beide actief waren in het verzet. De kassier van de bank in Woerden nam de sleutel van de kast waarin de bonnen lagen mee naar huis. Omdat het verzet steeds verlegen zat om bonnen voor de talrijke onderduikers zou de voorraad in het bankkantoor een welkome buit zijn.
Pars had intussen ook contacten met het Woerdense verzet in wording gekregen. Dat leverde een plattegrond van het bankkantoor en alles is klaar voor de overval op 5 december 1943. Die overval mislukte en vormde de inleiding tot het oprollen van de verzetsgroep van de beide broers.
Pars bleef daarna betrokken bij het Woerdense verzet en ging ook schrijven voor het illegale blad Voor God en Koning.
10. De Wilhelminaschool, ons concentratiekamp
Locatie: Oostsingel 4
Moffenmeiden
De Wilhelminaschool aan de Oostsingel was tijdens de Tweede Wereldoorlog door de Duitse bezetter in gebruik genomen. Direct na de Bevrijding waren de rollen omgedraaid en waren het de Binnenlandse Strijdkrachten die er de lakens uitdeelden. Foute Woerdenaren werden opgebracht en verhoord en soms ook mishandeld. Dat laatste geldt zeker voor de Moffenmeiden, vrouwen en meisjes die een relatie hadden gehad met een Duitse soldaat of daarvan werden verdacht. Zij werden vernederd en vaak onder het aanhoren van gejoel en verwensingen kaal geschoren.
Kaalgeschoren moffenmeiden
Opbrengen collaborateurs
Na de bevrijding worden NSB’ers opgepakt.
Moffenmeiden
Wilhelminaschool
11. Villa Koole, Canadees hoofdkwartier 1945
Westdam 3a
Canadese soldaten bij Villa Koole
In Villa Koole zetten de Canadezen hun hoofdkwartier op, waar zij eigenlijk alleen het hoognodige deden. De weinige Duitsers die in Woerden verbleven werden al snel naar elders gebracht. Daarna was het wachten tot de rust was weergekeerd en er iets van lokaal bestuur functioneerde. De Canadezen waren nodig in Duitsland, waar de chaos na de ineenstorting van het nazibewind compleet was.
Het Canadese Eerste Leger kort na de bevrijding
Villa Koole kort voor de sloop
12. Hier was de gaarkeuken
Emmakade, hoek Van Oudheusdenstraat
De Kamerikse gaarkeuken eind 1944
Het binnenvaartschip Johanna waarmee 150 ton aardappelen uit Drenthe werd gehaald.
Burgemeester Reijers van Kamerik en Zegveld ging mee op de eerste reis naar Drenthe
Op het ‘bevrijdingswandbord’ dat na de oorlog werd gemaakt, wordt herinnerd aan de tocht
13. Hier gedenken wij Maarten Griffioen
Meeuwenlaan, nabij monument De Naald
Gedwongen meewerken
In mei 1941 werd de Arbeidsdienst opgericht. Dit was een nationaal-socialistische instelling, waarbij werkloze mannen én vrouwen zich vrijwillig konden melden om betaald werk te verrichten. Dat bestond vooral uit landbouw- en ontginningswerken vanuit barakkenkampen in noord- en oost-Nederland. In Woerden was hier weinig belangstelling voor. In september 1942 verdween het vrijwillig karakter van de dienst: alle ongetrouwde Nederlandse mannen tussen de 18 en 24 jaar werden ingeschreven voor arbeidsdienstplicht voor een periode van een half jaar. Via het gewestelijk arbeidsbureau in Gouda kwamen er bijna 250 Woerdense jongens op de lijst te staan en vanaf september 1942 werden ze daadwerkelijk opgeroepen.
De Woerdense mannen, die door hun leeftijd niet voor de Arbeidsdienst of Arbeitseinsatz in aanmerking kwamen, werden op een andere manier voor de Duitsers aan het werk gezet. Vanaf half 1943 werden er geregeld mannen opgeroepen voor bewaking van voor het Duitse leger belangrijke gebouwen of installaties in en rond de stad.
Bij Harmelen moesten mannen graafwerkzaamheden verrichten
Kabels leggen onder Duits toezicht
14. Duitsers nemen wraak op Italianen
Zegveld, tegenover de N.H.-kerk
De Schoolbrug in Zegveld, waar twee jonge Italianen door de Duitsers aan werden opgehangen als gruwelijk voorbeeld.
Leden van de BS houden de wacht bij het Zegveldse gemeentehuis (nu de brandweergarage) aan de Hoofdweg, mei 1945.
Verzet in Zegveld
Het ophangen van de twee Italianen aan de Zegveldse dorpsbrug op 24 november 1944 was een van de heftigste represaillemaatregelen waarmee het dorp tijdens de bezetting te maken kreeg.
Het leven ging min of meer gewoon zijn gang vanaf mei 1940, met alle beperkingen die geleidelijk dat dagelijks leven beïnvloedden. Verzet tegen de Duitsers werd aanvankelijk alleen binnenskamers geuit. Waarschijnlijk kwam vanaf 1943 meer gestructureerd verzet op gang. Het begon voorzichtig met het rondbrengen van illegale blaadjes, zoals ‘Voor God en Koning’. Al gauw kwamen daar andere dingen bij: wapens, springstoffen en munitie werden ook van en naar andere dorpen gebracht: Zegveld, Kockengen, Harmelen en zelfs Nieuwer ter Aa.
In Zegveld was een groep actief rond wapendroppings. Met name boven de relatief afgelegen weilanden bij de Meije werden in het laatste jaar van de bezetting door Britse vliegtuigen wapens afgeworpen. De eerste keer is dat ergens in de zomer van 1944 gebeurd, de laatste maal op 21 maart 1945, enkele weken voor de bevrijding.
Zegveld en Kamerik werkten samen in de HARK (HulpActie Roode Kruis) en hielpen zo het zwaar getroffen Zuidzande in Zeeuws Vlaanderen. Daar zijn nog altijd een Kamerik- en een Zegveldstraat.
De Vrijwillige Burgerwacht gaf de Zegvelders in de periode voor mei 1940 een gevoel van veiligheid.
Nederlandse militairen werden in de meidagen van 1940 ingekwartierd in Zegveld.
De Duitse represailles werden steeds heftiger, zoals de massale executies na de aanslag op Rauter in maart 1945
Het oorlogsmonument aan de Middenweg in Zegveld
Het monument voor de in 1944 bij de Hazenkade neergestorte Amerikaanse bommenwerper
15. Wachten voor de Kamerikse gaarkeuken
Kamerik, Van Teylingenweg, hoek Meent
Kamerikers bijeen voor de centrale keuken. Hoewel er geen echte honger in het dorp was, ontbrak het vaak wel aan voldoende brandstof om eten klaar te maken. De centrale keuken bood uitkomst.
Burgemeester Reijers van Kamerik en Zegveld, hier op een foto uit 1961
Burgemeester Reijers poseert met leden van het voormalige verzet in Kamerik
BS’er bij katholieke school aan de Kanis, mei 1945
MS Beemsterdijk (het schip waarmee Wim Reijers verongelukte)
Plaquette op het oorlogsmonument bij de Algemene Begraafplaats aan de Van Teylingenweg.
16. Verzet in Harmelen
Harmelen, Kalverstraat, nabij de N.H.-kerk
Nederlandse militairen werden in de meidagen van 1940 ingekwartierd in Harmelen.
Schade na een bombardement op de spoorlijn bij de Putkop
Na de bevrijding werden ook in Harmelen ‘foute’ Nederlanders opgepakt. Onder hen NSB-burgemeester Walrave
De Duitse Hintere Wasserstellung moet Holland tegen de geallieerden beschermen
Gebieden rond Harmelen staan onder water in het kader van de Hintere Wasserstellung
Het graf van Cor van Bemmel.
17. Slachtoffers rond het spoor
Luchtfoto van de Hogebrug en omgeving met in rood de bomkraters op en rond de spoorlijn Woerden-Gouda
Schade na een bombardement op het spoor bij de Putkop
Luchtfoto met daarop de voltreffers (in rood) en missers (geel) op en bij de spoorlijn Woerden-Leiden
Geslaagde aanval op het spoor
18