17 Stolpersteine in Woerden
Op 30 september 2021 zijn in Woerden de eerste zeven Stolpersteine (struikelstenen) gelegd. In 2022 is daar een tweede groep van tien stenen aan toegevoegd.
Stolpersteine of struikelstenen zijn een project van de Duitse kunstenaar Gunther Demnig (*1947). In 1997 legde hij in zijn woonplaats Keulen de eerste struikelsteen. Het zijn betonnen steentjes met een messing plaatje van tien bij tien centimeter die herinneren aan zowel omgekomen slachtoffers als mensen die het nationaalsocialisme voor of tijdens de Tweede Wereldoorlog (1933-1945) hebben overleefd. Dit kan de volgende groepen betreffen: Joden, Sinti, Roma, Jehovah’s Getuigen, homoseksuelen, verstandelijk of lichamelijk gehandicapten en prostituees. Volgens de kunstenaar is het de bedoeling dat degenen die het steentje zien er figuurlijk over struikelen. Zij worden ineens geconfronteerd met de verschrikkingen van toen en daardoor aan het denken gezet. Stolpersteine vormen inmiddels een over geheel Europa verspreid monument voor zowel omgekomen slachtoffers als slachtoffers die het nationaalsocialisme voor of tijdens de Tweede Wereldoorlog (1933-1945) hebben overleefd. Er liggen nu 27 landen in totaal meer dan 75.000 stenen. Ook in Nederland liggen op talrijke plaatsen struikelstenen.
De stenen worden gelegd bij de laatst bekende verblijfplaats van de weggevoerde Joden en andere slachtoffers en helpen zo de herinnering aan de slachtoffers levend te houden.
In Woerden zijn 14 mensen weggevoerd en niet teruggekomen. De eerste was Fritz Rosenbaum, die ondergedoken was bij de Franciscanen in Het Klooster. Daarom is de eerste struikelsteen geplaatst bij de ingang van Het Klooster aan de Wilhelminaweg door de Woerdense burgemeester Victor Molkenboer in samenwerking met leerlingen van de Jan de Bakkerschool. Bekijk de video van Wijnand Brak over het leggen van de stenen.
Voor wie zijn stenen gelegd in Woerden?
In 2021:
- Fritz Rosenbaum: Wilhelminaweg 77
- de familie Löwenstein en Erich Elkan: Julianastraat 9
- Hert Oppenheimer: Emmakade 3
- Paulina Bolle: Singel 107
In 2022:
- De familie Izaks: Voorstraat 83
- Emma en Henriette Frank: Prins Berhardlaan 3
Het leggen van de Stolpersteine in Woerden is een meerjarig project. Mogelijk worden in de toekomst nog enkele stenen geplaatst.
Overzicht van mensen voor wie Stolpersteine zijn gelegd in Woerden
Fritz Rosenbaum
Geboren 27-5-1915, Witten a/d Ruhr, Duitsland
In 1935 pleegt vader zelfmoord
In 1938 bedreigd, vlucht een kerk in
1-3-1939 naar Rotterdam
3-10-1939 opgenomen in Orde H. Franciscus, Vlodrop
16-11-1939 naar Woerdens Minderbroederklooster (Franciscanen)
2-8-1942 als 1ste Jood opgepakt en weggevoerd uit Woerden
Op dezelfde dag naar gevangenis in Scheveningen en daarna naar Amersfoort
4-8-1942 naar Westerbork
7-8-1942 naar Auschwitz
30-9-1942 vermoord in Auschwitz
Familie Löwenstein
Friedrich, geboren 14-7-1888, Gymnich, Duitsland
Eva Käthe (Pels), geboren 22-3-1894, Leer, Duitsland
Helga Inge, geboren 16-8-1930, Keulen, Duitsland
Naar Woerden februari 1938
Allen staatloos geworden in 1942
Radio (Philips) en fiets (Royal) ingeleverd
19-9-1942 v.o.w.: ‘vertrokken, onbekend waarheen’
Echtpaar: gevlucht naar Apeldoorn, vervolgens naar Utrecht, aldaar opgepakt op 3-6-1943
Inge: gevlucht naar Utrecht, vervolgens naar Amsterdam
12-6-1943 naar Westerbork
20-7-1943 met de 19de trein naar Sobibor
23-7-1943 vermoord in Sobibor
Helga Inge Löwenstein
Dochter van Friedrich en Käthe Löwenstein-Pels
Geboren geboren 16-8-1930, Keulen, Duitsland
Staatloos geworden in 1942
19-9-1942 v.o.w.: ‘vertrokken, onbekend waarheen’
Gevlucht naar Utrecht, vervolgens naar Amsterdam
Omzwervingen Zegveld, WOII overleefd!
Werkzaam als KLM-stewardess, in 1954 omgekomen in Ierland
Erich Elkan
Geboren 20-3-1907, Dinslaken, Duitsland
Woonde vervolgens in Kalkar, Duitsland
De 1ste joodse vluchting in Woerden, 21-1-1938, vestigde zich op Van Kempensingel 2
Veehandelaar, samen met Friedrich Löwenstein
Voegde zich later bij familie Löwenstein aan de Julianastraat
Staatloos geworden in 1942
24-9-1942 v.o.w.: ‘vertrokken, onbekend waarheen’
3-7-1943 naar Westerbork 6-7-1943 met de 17de trein naar Sobibor
9-7-1943 vermoord in Sobibor
Herta Sara Oppenheimer
Geboren 4-10-1916, Woerden, Nederland
Dienstbode, verhuisde meerdere malen
Ondergedoken in Utrecht
9-12-1942 v.o.w.: ‘vertrokken, onbekend waarheen’
29-6-1943 via Westerbork met de 16de trein naar Sobibor
2-7-1943 vermoord in Sobibor
Paulina Bolle
Geboren 1-7-1892, Amsterdam, Nederland
Gescheiden van Eliazer Zwartverwer
Verliet Apeldoorn en vestigde zich in Woerden op 25-4-1941
28-9-1942 v.o.w.: ‘vertrokken, onbekend waarheen’
4-5-1943 via Westerbork met de 10de trein naar Sobibor
7-5-1943 vermoord in Sobibor
De eerste inwoner uit Woerden die in Sobibor vergast is.
De familie Izaks
- Gerson Izaks, geboren 1867, ondergedoken 1943, bevrijd
- Mietje Izaks-van Crefeld, geboren 1867, geïnterneerd in Vught 1943, gedeporteerd uit Westerbork 18-5-1943, vermoord 21-5-1943 in Sobibor
- Eliazar Izaks, geboren 1897, geïnterneerd in Vught 1943, uit Westerbork gedeporteerd 6-7-1943, vermoord 9-7-1943 in Sobibo
- Henriëtte Izaks-Glaser, geboren 1894, geïnterneerd in Vught 1943, gedeporteerd uit Westerbork 8-6-1943, vermoord 11-6-1943 in Sobibor
- Gerson Izaks, geboren 1925, geïnterneerd in Vught 1943, uit Westerbork gedeporteerd 6-7-1943, vermoord 9-7-1943 in Sobibor
- Albert Izaks, geboren 1926, geïnterneerd in Vught 1943, uit Westerbork gedeporteerd 6-7-1943, vermoord 9-7-1943 in Sobibor
- Hetty Izaks, geboren 1929, geïnterneerd in Vught 1943, gedeporteerd uit Westerbork 8-6-1943, vermoord 11-6-1943 in Sobibor
- David Izaks, geboren 1933, geïnterneerd in Vught 1943, gedeporteerd uit Westerbork 8-6-1943, vermoord 11-6-1943 in Sobibor
Acht struikelstenen voor het oude echtpaar Gerson en Mietje Izaks-Van Creveld, en voor het gezin Izaks bestaande uit vader Eliazar, moeder Henriette Izaks-Glaser, en hun kinderen Gerson, Albert, Hetty en David. De Izaks waren Nederlandse Joden.
De jongens Gerson en Albert hadden begin 40-er jaren in de vorige eeuw vrienden gemaakt in Woerden via school en buurt. Die vrienden kregen de bekende foto in handen van de Izaks met de 6 gezinsleden en hun hond. Sommige Woerdenaren uit die tijd herinnerden nog dat de Izaks de gele ster droegen op hun kleren. Op een avond in april 1943 namen de jongens afscheid van enkele kennissen; toch wist men ook dat Gerson en Albert niet naar Vught wilden. Maar wat dan in Woerden? Hun zus Hetty klaagde op handwerkles in de Achterstraat: ‘We mogen nergens heen, naar school niet, zwemmen niet en in het plantsoen ook niet’. Er werd nog door stadsgenoten geprobeerd vader Izaks op andere gedachten te brengen door bijvoorbeeld ergens onder te duiken, maar dat zag hij niet zitten met vier kinderen. Uiteindelijk besloot hij aan de oproep om naar kamp Vught te gaan te voldoen. Jan van Kesteren heeft de Izaks met hun koffers naar het station van Woerden gebracht. Volgens ooggetuigen waren de Izaks gelaten en lieten de dingen over zich heen komen. Andere mensen gaven blijk getuige te zijn en huilden toen de stoet voorbij trok. Het ging als een lopend vuurtje door Woerden dat de Izaks weg moesten. Toen de trein naar Utrecht vertrok, schreeuwde Eliazar Izaks nog ‘Dag, lief Woerden’!
Het gezin Izaks ging op 22 april 1943 naar Vught en vandaar in de zomer van 1943 met drie verschillende treinen naar het vernietigingskamp Sobibor in Polen.
De oude mevrouw Izaks-Van Creveld ging ook naar Vught, maar haar echtgenoot niet. De oude heer Gerson Izaks was naar de Joodse Invalide in Amsterdam gebracht, een tehuis voor hulpbehoevende bejaarden. Maar dat tehuis zou snel door de Duitsers worden leeggehaald. Verkleed als ziekenbroeders rijdend in de ziekenauto van Hoek uit Woerden, gingen enkele Woerdenaren de oude Gerson Izaks ophalen uit Amsterdam. Izaks sr. heeft tot het eind van de oorlog ondergedoken gezeten en de oorlog overleefd.
Gerson Izaks heeft de intocht van de Canadezen in Woerden gadegeslagen in sprakeloos geluk en in de vaste overtuiging die hij niet wilde prijsgeven, zijn kinderen en kleinkinderen terug te zien. Hij stierf op 2 maart 1946 en is begraven op de Joodse begraafplaats in Woerden.
Mevrouw Izaks-van Creveld verliet Vught op 8 mei 1943 en behoorde tot het transport uit Westerbork op 18 mei 1943. Ze was 75 jaar oud. Hetty en David Izaks, 13 en 10 jaar, vertrokken op 7 juni 1943 met hun moeder mevrouw Izaks-Glaser naar Westerbork. Op 8 juni 1943 gingen de drie door. De heer Eliazar Izaks en zijn zonen Gerson en Albert vertrokken op 2 juli 1943 naar Westerbork en verlieten dat kamp op 6 juli 1943. De jongens waren toen 18 en 17 jaar. Drie dagen na aankomst in Sobibor zijn al deze mensen vergast.
Emma en Henriette Frank
- Henriëtte Frank, geboren 1883, ondergedoken 1943 in Woerden, bevrijd
- Emma Frank, geboren 1884, ondergedoken, gearresteerd in Utrecht, gedeporteerd uit Westerbork 29-6-1943, vermoord 2-7-1943 in Sobibor
Emma en Henriette Frank werden omschreven als heel bescheiden mensen. Emma werd geboren op 16 mei 1884 en Henriette op 24 juni 1883 in Zevenbergen. Zij waren dus Nederlandse Joden. Vanaf 1941 moesten Joden hun vermogen inleveren en grond en huizen kwamen onder de hoede van het door NSB’ers geleidde Anbo. In 1942 stortten de dames Frank 1000 gulden bij het bankiershuis Lippmann Rosenthal in Amsterdam. Ook raakten ze het eigendom over hun huis kwijt en moesten wekelijks een huur van 4,50 gulden overmaken aan de Anbo terwijl ze een inkomen hadden als naaisters van 12 gulden per week. Emma Frank dook onder in Utrecht maar werd opgepakt en ging uiteindelijk via Westerbork met de 16de trein naar Sobibor waar ze op 2 juli 1943 vergast is. Henriette heeft de 2de Wereldoorlog overleefd en overleed op 10 november 1967. Naar verluidt was het moederoverste Fructuosa van de Sint Franciscus stichting hier in Woerden die onderduik bood aan Henriette Frank en ook Gerson Izaks.
Meer weten over de geschiedenis van de Joden in Woerden?
Wie meer wil weten over de geschiedenis van de Joden in Woerden kan het boekje lezen dat professor dr. W.C. Ultee hierover schreef: We mogen nergens heen, we moeten naar Vught : de joodse inwoners van Woerden, 1930-1947
Voorafgaand aan het leggen van de eerste steen in 2021 hield professor Ultee een lezing over de geschiedenis van de Joden in Woerden. Eerder publiceerde hij hierover een boekje. Na de openingstoespraak door de voorzitter, Jan van Es, vertelde Lucien Harthoorn over het ‘project’ Stolpersteine dat al geleid heeft tot circa 75.000 Stolpersteine in heel Europa.
Video van de toespraken van Van Es, Harthoorn en Ultee
Foto’s van het leggen van de stenen in 2021
Foto’s van het leggen van de stenen in 2022 met Gunther Demnig.